 |
| Peta Naisabur |
Nama dan Nasabnya
Beliau ialah Imam yang agung, al-Hafiz, al-Hujjah, Abu
al-Husain Muslim bin al-Hajjaj bin Muslim bin Ward bin Kausyaz.
Beliau berketurunan al-Qusyairi, berasal dari Naisabur, dan
berbangsa Arab asli.
Al-Qusyairi merupakan nisbah kepada Qusyair, sebuah kabilah
Arab yang terkenal, yang dinamakan bersempena dengan nama pengasasnya: Qusyair
bin Ka'ab bin Rabi'ah bin 'Amir bin Sa'sa'ah.
Imam Muslim merupakan salah seorang tokoh utama dalam bidang
hadis, ulama besar yang sangat terkenal di dalam bidang ini, serta merupakan pakar
hadis yang sangat teliti. Beliau juga seorang yang banyak mengembara dalam mempelajari
ilmu hadis, demi untuk bertemu dengan para ulama di pelbagai pelosok dan
negara.
Keunggulan beliau dalam bidang hadis diakui tanpa ada sebarang
perselisihan dalam kalangan para pakar yang mahir dan berpengetahuan luas,
manakala kitabnya sentiasa menjadi tempat rujukan serta sandaran pada setiap
zaman.
Tempat Tinggal
Beliau
Beliau menetap di bahagian atas kawasan al-Zamjar di
Naisabur. Pada ketika itu, ia merupakan salah sebuah pusat ilmu yang penting,
terutamanya ilmu hadis. Ia terkenal sebagai tempat tinggal para ulama yang
memiliki rantaian sanad yang pendek (‘uluw), sehingga Imam al-Zahabi
menyifatkannya dengan berkata: "Gedung Sunnah dan sanad-sanad yang pendek
(‘uluw)."
Naisabur telah melahirkan para imam yang tidak terhitung
jumlahnya daripada kalangan fuqaha, ahli hadis, dan para ulama sehinggakan Imam
Abu al-Hasan 'Abd al-Ghafir al-Farisi telah menulis biografi sebanyak 1,678 ulama
Naisabur di dalam kitabnya al-Muntakhab min al-Siyaj li Tarikh Naisabur.
Naisabur terletak di antara Masyhad dan Herat. Ia merupakan
antara bandar terbesar di Khurasan, paling masyhur, dan paling banyak
melahirkan para ulama dalam pelbagai jenis bidang ilmu. Al-Hafiz Abdul Qadir
al-Ruhawi berkata: "Bandar-bandar utama di Khurasan ada empat: Naisabur,
Marw, Balkh, dan Herat." Dikatakan juga: "Sesungguhnya ilmu itu
ibarat sebatang pokok, akar umbinya berada di Mekah dan Madinah, dedaunnya
dipindahkan ke Iraq, manakala buahnya pula ke Khurasan."
Naisabur pada era moden adalah sebuah bandar di Khurasan,
Iran. Ia berada di salah sebuah wilayah paling subur di Iran yang mengeluarkan
hasil pertanian dan kapas yang banyak.
Kelahirannya
Para ulama berselisih pendapat mengenai tarikh kelahiran
Imam Muslim kepada beberapa pendapat sehinggakan Ibn Khallikan berkata:
"Aku tidak pernah melihat seorang pun dalam kalangan pakar hadis yang
menentukan dengan tepat tarikh lahir beliau."
Pendapat tentang kelahiran beliau boleh dibahagikan kepada
tiga pendapat:
Pendapat pertama: Beliau dilahirkan pada tahun 201 Hijrah.
Ini merupakan pendapat yang dipegang oleh al-Zahabi dalam
kitab al-'Ibar di mana beliau menyebutkan Imam Muslim dalam senarai
tokoh yang meninggal dunia pada tahun 261 Hijrah. Pendapat ini dipersetujui
oleh Ibnu ‘Imad al-Hanbali dalam Syazarat al-Zahab yang menukilkan
pendapat al-Zahabi ini tanpa sebarang bantahan. Al-Zahabi juga menyebutkan bahawa
beliau meninggal dunia pada tahun tersebut ketika berusia 60 tahun.
Pendapat kedua: Beliau dilahirkan pada tahun 204 Hijrah.
Pendapat ini disebutkan oleh al-Zahabi dalam kitab al-Tazkirah
dan al-Siyar dengan bentuk ungkapan menunjukkan kelemahan pendapat
tersebut. Namun, pendapat ini telah dianggap tepat oleh al-Hafiz Ibnu Kathir
dalam kitab al-Bidayah wa al-Nihayah, serta Ibnu Hajar dalam kitab al-Taqrib.
Pendapat ketiga: Beliau dilahirkan pada tahun 206 Hijrah.
Ini merupakan pendapat yang dipegang oleh Ibnu al-Salah
dengan menukilkannya daripada Abu Abdullah al-Hakim, daripada gurunya al-Hafiz Ibnu
al-Akhram.
Pendapat yang paling sahih antara semua pendapat ini ialah
pendapat ketiga, iaitu beliau dilahirkan pada tahun 206 Hijrah. Hal ini kerana
Ibnu al-Akhram adalah orang pertama yang menyebutkan fakta tersebut, dan beliau
merupakan salah seorang imam dalam bidang ini. Beliau juga telah memberikan
sepenuh perhatian terhadap Sahih Muslim, di mana beliau telah menyusun
sebuah kitab Mustakhraj ke atasnya.
Selain itu, beliau hidup pada zaman yang sangat dekat dengan
Imam Muslim, memandangkan ketika Imam Muslim meninggal dunia, Ibnu al-Akhram
baru berusia 11 tahun, dan beliau juga berasal dari negeri yang sama dengan
Imam Muslim. Pendapat beliau ini pula telah dinukilkan oleh al-Hakim, dan beliau
juga merupakan seorang yang amat pakar tentang penduduk negerinya, serta
mempunyai sebuah karya sejarah yang agung mengenai mereka, iaitu kitab Tarikh
Naisabur.
Kehidupan dan
Keluarganya
Imam Muslim membesar dalam sebuah keluarga yang berilmu dan berkedudukan.
Bapanya merupakan seorang tokoh yang berada di barisan hadapan dalam mendidik
dan mengajar orang ramai. Anak murid Imam Muslim, iaitu Muhammad bin 'Abd
al-Wahhab al-Farra’ berkata: "Bapa beliau, al-Hajjaj bin Muslim, merupakan
salah seorang daripada kalangan syeikh (tokoh ilmuan)."
Tidak diragukan lagi bahawa bapanya mempunyai pengaruh yang
besar kepada beliau, serta menjadi pendorong untuk beliau menuntut ilmu dan
melazimi halakah-halakah pengajian. Hal ini kerana sudah menjadi kebiasaan pada
zaman tersebut untuk para bapa menghantar anak-anak mereka ke kuttab
(sekolah rendah) bagi mempelajari dan menghafaz al-Quran, serta menguasai
ilmu-ilmu bahasa Arab yang diperlukan untuk memahami al-Quran.
Sumber-sumber yang menceritakan biografi imam ini tidak
membekalkan kita dengan gambaran yang terperinci tentang keluarga dan zaman
kanak-kanaknya, melainkan hanya disebutkan bahawa gelaran kunyah beliau
ialah Abu al-Husain. Ini menunjukkan bahawa beliau telah berkahwin, namun
adakah ungkapan ini menunjukkan bahawa beliau mempunyai seorang anak lelaki
yang bernama al-Husain? Ini adalah satu persoalan yang kita akan dapati
jawapannya dalam kata-kata al-Hakim: "Aku melihat keturunan beliau
daripada pihak anak-anak perempuan di rumahnya," serta kata al-Hakim:
"Beliau tidak meninggalkan keturunan lelaki." Maka penjelasan tersebut
jelas bahawa beliau mempunyai sebuah keluarga yang terdiri daripada sekumpulan
anak perempuan, dan Allah SWT tidak mengurniakan anak lelaki kepada beliau.
Fakta bahawa beliau mempunyai keluarga turut disokong oleh maklumat
yang disebutkan dalam biografi beliau bahawa telah diadakan untuk beliau sebuah
majlis perbincangan ilmiah, lalu disebutkan kepadanya sebuah hadis yang tidak
diketahuinya. Maka beliau pulang ke rumahnya, menyalakan lampu, dan berkata
kepada sesiapa yang ada di dalam rumah: “Jangan sekali-kali salah seorang
daripada kamu masuk ke dalam bilik ini.” Lalu dikatakan kepada beliau: “Kita
telah dihadiahkan sebuah bakul yang berisi kurma.” Beliau berkata: “Bawakan
bakul itu kepadaku.” Maka mereka membawakannya." Tidak diragukan lagi
bahawa sebahagian besar penghuni rumah tersebut - jika tidak pun kesemuanya - merupakan
ahli keluarga beliau yang terdiri daripada isteri dan anak-anak perempuannya.
Isteri Imam Muslim ialah anak perempuan kepada 'Abd al-Wahid
al-Saffar. Al-Hakim berkata: Muhammad bin Salih bin Hani' menceritakan kepada
kami, aku mendengar Ahmad bin Salamah berkata:
"Pada suatu hari, aku pergi awal pagi menemui 'Abd
al-Rahman bin Bisyr untuk urusan perkahwinan saudara perempuan kepada isteri
Muslim bin al-Hajjaj. Aku melihat beliau di masjid, lalu beliau bertanya: “Apakah
yang membuatkan kamu datang awal pagi hari ini?”
Aku menjawab: “'Abd al-Wahid al-Saffar meminta aku datang
menemuimu agar kamu mengahwinkan anak perempuannya.”
Beliau berkata: “Aku tidak pernah mengendalikan majlis
perkahwinan sama sekali. Apabila tiba masanya mereka berkata kepada mempelai: “Kamu
telah menerima pernikahan ini dan dia (pengantin perempuan) berhak mendapat
mahar daripadamu sebanyak sekian dan sekian”, lalu jika lelaki itu menjawab: “Ya”.
Maka aku berkata di dalam hatiku: “Kamu telah ditimpa kesusahan yang kamu tidak
akan bahagia selepasnya selama-lamanya."
Kisah ini menunjukkan kepada kita tentang kedudukan isteri
Muslim dan keluarganya di sisi beliau, di mana beliau telah mengutus salah
seorang anak muridnya, Ahmad bin Salamah kepada salah seorang gurunya, 'Abd
al-Rahman bin Bisyr semasa urusan perkahwinan saudara perempuan kepada
isterinya. Zahir kisah ini menunjukkan bahawa bapa mentuanya merupakan seorang
yang terlibat dalam bidang ilmu, dan beliau mempunyai hubungan serta ikatan
yang rapat dengan keluarga isterinya.
Keperibadian dan
Sifat Fizikalnya
Imam Muslim merupakan seorang yang mempunyai keazaman yang
tinggi, sangat cergas, serta memiliki kesabaran yang tinggi dalam menuntut
ilmu. Tiada bukti yang lebih jelas untuk menunjukkan perkara tersebut melainkan
banyaknya pengembaraan dan penjelajahan beliau ke negara-negara Islam,
sebagaimana yang akan dinyatakan nanti.
Contoh lain yang turut menunjukkan keazaman yang tinggi,
kesabaran, dan kecergasan beliau adalah pencariannya yang lama untuk sebuah
hadis sehingga menghabiskan masa satu malam suntuk yang akan disebutkan nanti
berkenaan kisah kematian beliau.
Beliau merupakan seorang yang sangat banyak berbuat baik
kepada orang ramai, sehinggakan beliau digelar sebagai Muhsin Naisabur (Orang
yang berbuat baik di Naisabur). Perkara ini dibantu oleh harta tanah,
ladang-ladang, dan perniagaan yang dimilikinya.
'Abd al-Salam al-Mubarakfuri menyifatkan beliau dengan
katanya: "Sesungguhnya beliau seorang yang sangat menjaga maruah diri dan
memelihara kesucian jiwanya, sehinggakan beliau tidak pernah menerima pemberian
daripada sesiapa pun."
'Abdul 'Aziz al-Dehlawi pula menyifatkan beliau di dalam
kitab Bustan al-Muhaddithin dengan katanya: "Sesungguhnya beliau
tidak pernah mengumpat seorang pun sepanjang hidupnya, tidak pernah memukul,
dan tidak pernah mencaci."
Di samping itu, beliau juga merupakan seorang yang berani,
jujur, dan setia, yang sentiasa berdiri di sisi para penegak kebenaran dan
ketika menghadapi saat-saat kesusahan dan ujian yang berat.
Sesungguhnya beliau berdiri di sisi Imam al-Bukhari untuk membantu, menyokong, dan mempertahankan beliau dalam peristiwa Khalq al-Quran (al-Quran makhluk atau tidak), sambil mencabar para penentang al-Bukhari menerusi sikapnya yang mulia itu, tanpa menghiraukan segala pengaruh, kekuatan, dan kekuasaan yang mereka miliki.
Kesimpulannya, kelebihan-kelebihan beliau adalah masyhur,
dan perjalanan hidupnya adalah terpuji. Beliau adalah seperti mana yang
dikatakan oleh anak muridnya, Muhammad bin 'Abd al-Wahhab al-Farra': "Aku
tidak mengenalinya melainkan sebagai seorang yang baik, dan beliau adalah
seorang yang sangat berbakti, semoga Allah merahmati kami dan juga
beliau."
Beliau merupakan seorang imam yang dipercayai (thiqah),
berkedudukan mulia, serta tergolong dalam kalangan ulama besar yang terkenal
dengan sifat warak, kuat beribadah, berilmu luas, dan sangat berhati-hati dalam
menjaga agamanya. Oleh sebab itulah, beliau menjadi agung di mata orang ramai,
kedudukannya menjadi tinggi, dan martabatnya menjadi mulia.
Berkenaan sifat fizikalnya, al-Hakim telah menukilkan
daripada Abu Abdul Rahman al-Sulami yang berkata:
“Aku melihat seorang syeikh yang tampan wajahnya dan cantik
pakaiannya, beliau memakai rida' (selendang) yang cantik dan serban yang
dilabuhkan hujungnya di antara kedua-dua bahunya.”
Lalu dikatakan: "Inilah Muslim."
Kemudian para pengawal sultan tampil ke hadapan lalu
berkata: "Amirul Mukminin telah memerintahkan agar Muslim bin al-Hajjaj
menjadi imam bagi kaum muslimin."
Mereka lalu mengedepankan beliau di masjid jamek, kemudian
beliau bertakbir dan mengimamkan solat orang ramai.
Al-Hakim juga menukilkan daripada ayahnya yang berkata:
“Aku melihat Muslim bin al-Hajjaj sedang menyampaikan hadis
di Khan Makhmash. Beliau memiliki susuk tubuh yang sempurna, rambut dan
janggutnya telah putih, serta melabuhkan hujung serbannya di antara kedua-dua
bahunya.”
Pekerjaan Beliau:
Imam Muslim hidup daripada hasil usaha tangannya sendiri.
Beliau mempunyai sebuah kedai di Khan Makhmash dan menjual kain di situ.
Muhammad bin ‘Abd al-Wahhab al-Farra’ berkata: "Beliau merupakan
seorang penjual kain."
Pekerjaan beliau tidak hanya terhad kepada menjual kain
sahaja, bahkan beliau mempunyai tanah, ladang-ladang, dan kekayaan di Ustuwa’,
Naisabur yang mana beliau menyara hidup
dengan hasil tersebut.
Permulaan Beliau Mempelajari
Hadis
Imam Muslim mula menumpukan perhatian untuk mendengar,
menghafaz, dan mempelajari hadis sejak kecil lagi. Imam al-Zahabi berkata:
"Permulaan Muslim mendengar hadis adalah pada tahun 218 Hijrah.” Usia
beliau pada ketika itu ialah 12 tahun.
Tidak diragukan lagi bahawa beliau mula menuntut ilmu di
bawah bimbingan bapanya, memandangkan bapanya merupakan salah seorang tokoh ilmuan.
Seterusnya, beliau terlebih dahulu belajar dengan para guru di negerinya yang
merupakan sumber ilmu yang terdekat dengan beliau, seperti: Yahya bin Yahya bin
Bukair al-Tamimi al-Naisaburi (meninggal dunia pada tahun 226 Hijrah). Imam
inilah orang pertama yang beliau dengari hadis daripadanya pada tahun 218 Hijrah.
Beliau telah menunaikan haji pada tahun 220 Hijrah yang mana
ketika itu beliau masih lagi seorang pemuda yang belum tumbuh janggut, lalu
beliau mendengar hadis di Mekah daripada al-Qa'nabi, dan al-Qa'nabi merupakan
guru beliau yang paling senior.
Antara tokoh lain yang beliau dengari hadis daripada mereka
di Naisabur ialah: Ishaq bin Rahuyah (meninggal dunia pada tahun 238 Hijrah)
dan Qutaibah bin Sa'id (meninggal dunia pada tahun 240 Hijrah).
Barangkali beliau mendengar hadis daripada kedua-duanya
serta selain mereka daripada kalangan penduduk negerinya pada peringkat awal beliau
menuntut ilmu. Ini kerana ketika dalam perjalanan pulang daripada menunaikan
haji, beliau telah mendengar hadis di Kufah daripada Ahmad bin Yunus dan
sekumpulan perawi, kemudian bergegas pulang ke tanah airnya. Beliau menetap di
tanah airnya selama hampir 10 tahun dan kemudiannya beliau mengembara semula
selepas beberapa tahun sebelum tahun 230 Hijrah.
Tidak diragukan lagi bahawa beliau sentiasa melazimi untuk
mengunjungi guru-guru di negerinya, sama ada di Naisabur secara khusus mahupun
di Khurasan secara umum, bagi menimba dan mengambil ilmu daripada mereka, sama
ada ketika beliau berada di tanah airnya mahupun sekembalinya beliau daripada
permusafiran dan pengembaraannya dalam menuntut ilmu.
 |
| Peta Pengembaraan Imam Muslim |
Pengembaraannya Dalam
Menuntut Hadis Serta Guru-Gurunya
Pengembaraan Imam Muslim dalam mempelajari ilmu hadis
amatlah luas. Di sepanjang pengembaraan tersebut, beliau telah mengelilingi
negara-negara Islam beberapa kali. Imam al-Nawawi dalam Tahzib al-Asma’ Wa
al-Lughat berkata: "Beliau salah seorang pengembara yang banyak
bermusafir demi menuntut ilmu hadis untuk menemui para ulama di pelbagai
pelosok wilayah dan negara."
Semangat untuk mengembara ini ini dibantu oleh cita-citanya
yang tinggi, kecerdasannya yang luar biasa, serta hartanya yang banyak yang
diperolehi melalui perniagaan.
Pengembaraan beliau ini sangat istimewa kerana sifatnya yang
luas yang membolehkan beliau menemui sekumpulan ahli hadis, para pakar hadis yang
mahir, serta tokoh-tokoh besar dalam bidang hadis. Ini kerana pengembaraan
beliau merangkumi pelbagai negara berbeza, dan ia boleh diringkaskan seperti
berikut:
1 – Hijaz
Pengembaraan Imam Muslim bermula ke Hijaz, dan ia berlaku
pada usia beliau yang masih muda, iaitu ketika beliau berusia 14 tahun iaitu pada
tahun 220 Hijrah. Pada ketika itu, beliau merupakan seorang pemuda yang belum
tumbuh janggut, dan pengembaraan tersebut adalah untuk menunaikan fardhu haji.
Menerusi pengembaraan ini, beliau telah berjaya memperolehi
sanad yang pendek (‘uluw) melalui syeikh-syeikh dan para guru yang
ditemuinya di sana. Beberapa orang penulis biografi beliau menyatakan: "Beliau
mendengar hadis di dua Tanah Haram (al-Haramain)," iaitu: Madinah dan
Mekah. Perkara ini diperincikan lagi oleh al-Zahabi dan al-Nawawi yang berkata:
"Di Hijaz, beliau mendengar hadis daripada Sa'id bin Mansur, Abu Mus'ab
al-Zuhri, dan selain mereka berdua."
Beliau mendengar hadis di Madinah daripada Isma'il bin Abi
Uwais (meninggal dunia pada tahun 226 Hijrah) dan selainnya.
Manakala di Mekah pula, beliau mendengar hadis daripada
al-Qa'nabi (meninggal dunia pada tahun 221 Hijrah), dan al-Qa'nabi merupakan
guru beliau yang paling senior. Beliau juga
mendengar hadis daripada Sa'id bin Mansur (meninggal dunia pada tahun 227 Hijrah),
dan beliau turut mendengar hadis di Mekah daripada selain mereka berdua.
2 - Iraq
Imam Muslim telah mengembara ke Iraq dan mengelilingi
pusat-pusat pengajian hadisnya yang paling masyhur, iaitu:
a - Basrah:
Beliau mendengar hadis di sana daripada al-Qa'nabi dan
selainnya. Barangkaji beliau mendengar hadis ini semasa pengembaraan haji
beliau atau sekembalinya beliau dari haji. Walau apa pun, sekumpulan ulama
menyebutkan pada biografi Ahmad bin Salamah (meninggal dunia pada tahun 286 Hijrah)
bahawa beliau merupakan "teman Muslim dalam pengembaraan ke Balkh dan ke
Basrah." Perkara ini memberi isyarat bahawa Imam Muslim mengkhususkan
pengembaraan tersendiri ke kota tersebut. Perkara ini tidak mustahil kerana
beliau telah melakukan pengembaraan yang luas ke negara-negara Islam sebelum
tahun 230 Hijrah, iaitu beberapa tahun selepas beliau menunaikan haji, dan
tidak mustahil Iraq juga termasuk dalam pengembaraan tersebut.
Beliau juga mendengar hadis di sana daripada 'Ali bin Nasr
al-Jahdami. Al-Hakim berkata di dalam Tarikh Naisabur pada biografi
Muhammad bin Rafi':
"Ahmad bin Salamah berkata: “Aku dan Muslim berada di
sisi 'Ali bin Nasr al-Jahdami, lalu Muslim berkata: “Pada hari ini, aku tidak
tahu ada sesiapa yang lebih mengetahui tentang hadis penduduk Basrah berbanding
'Ali bin Nasr”.
b - Balkh:
Beliau mengembara ke sana dengan ditemani oleh temannya,
Ahmad bin Salamah, sebagaimana yang telah dinyatakan sebelum ini. Pengembaraan
beliau kali ini adalah untuk menemui Qutaibah bin Sa'id (meninggal dunia pada
tahun 240 Hijrah), dan pengembaraan beliau ini merupakan suatu perjalanan yang
berasingan daripada pengembaraan beliau pulang daripada haji.
Al-Khatib al-Baghdadi berkata pada biografi Ahmad bin
Salamah: "Beliau menemani Muslim bin al-Hajjaj dalam pengembaraannya
menemui Qutaibah bin Sa'id, dan dalam pengembaraan keduanya ke Basrah."
c - Baghdad:
Beliau datang ke Baghdad lebih daripada sekali dan
menyampaikan hadis di sana. Beliau melalui kota tersebut semasa perjalanannya
ke Mesir, Syam, dan Hijaz serta sekembalinya dari sana. Kedatangan terakhir
beliau ke Baghdad adalah pada tahun 259 Hijrah, iaitu dua tahun sebelum kematian
beliau.
Dapat diperhatikan bahawa kedatangan beliau ke Baghdad
adalah untuk tujuan menimba ilmu dan mengajar sekaligus.
Beliau telah mendengar hadis di sana daripada sekumpulan
ulama hadis terkemuka, seperti: Imam Ahmad bin Hanbal (meninggal dunia pada
tahun 241 Hijrah), Khalid bin Khidasy (meninggal dunia pada tahun 223 Hijrah),
Ahmad bin Mani' (meninggal dunia pada tahun 244 Hijrah), dan selain mereka.
Antara penduduk Baghdad yang mendengar hadis daripada beliau
dan meriwayatkan daripadanya pula ialah: Yahya bin Sha'id (meninggal dunia pada
tahun 318 Hijrah), Muhammad bin Makhlad (meninggal dunia pada tahun 331 Hijrah),
dan selain mereka berdua.
Barangkali aktiviti mengajar beliau berlaku semasa
pengembaraan beliau yang terakhir, manakala aktiviti menimba ilmu pula berlaku
semasa pengembaraan awal beliau, dan tidak mustahil kedua-dua perkara tersebut
berlaku dalam satu pengembaraan yang sama.
d - Kufah:
Beliau mendengar hadis di sana daripada Ahmad bin Yunus (meninggal
dunia pada tahun 227 Hijrah) dan sekumpulan perawi.
Ibn al-Jawzi pula menyebutkan bahawa beliau mendengar hadis
di sana daripada Hafs bin Ghiyath. Namun, barangkali terdapat keciciran nama yang
berlaku di dalam kitab tersebut kerana Hafs bin Ghiyath telah meninggal dunia pada
tahun 194 Hijrah, iaitu sebelum kelahiran Imam Muslim. Pendapat yang betul
ialah 'Umar bin Hafs bin Ghiyath (meninggal dunia pada tahun 222 Hijrah), dan
beliau ini ada disebutkan dalam kalangan guru-guru Imam Muslim.
Beliau juga telah mendengar hadis di Iraq daripada
sekumpulan tokoh yang lain seperti: 'Ubaidullah bin 'Umar bin Maisarah
al-Qawariri al-Basri yang menetap di Baghdad (meninggal dunia pada tahun 235 Hijrah),
Khalaf bin Hisyam al-Bazzar al-Muqri' al-Baghdadi (meninggal dunia pada tahun
229 Hijrah), Suraij bin Yunus al-Marwazi al-Baghdadi (meninggal dunia pada
tahun 235 Hijrah), Sa'id bin Muhammad bin Sa'id al-Jarmi al-Kufi (meninggal
dunia pada tahun 230 Hijrah), serta ramai lagi selain mereka.
3 - Al-Rayy
Beliau memasuki kota ini lebih daripada sekali. Beliau
mendengar hadis di sana daripada Muhammad bin Mihran al-Jammal (meninggal dunia
pada tahun 239 Hijrah) dan Abu Ghassan Muhammad bin ‘Amr Zunaija (meninggal
dunia pada tahun 240 Hijrah). Beliau mendengar hadis daripada kedua-dua tokoh
tersebut adalah sebelum tahun 240 Hijrah.
Beliau memasuki kota itu sekali lagi selepas selesai
menyusun kitab Sahih-nya, iaitu pada tahun 250 Hijrah.
Pengembaraan beliau ke al-Rayy sarat dengan pelbagai faedah.
Ini kerana ia tidak hanya terhad kepada aktiviti mendengar hadis sahaja, malah
merangkumi juga penyampaian hadis, perbahasan, dan perbincangan ilmiah.
Abu Quraish al-Hafiz berkata: "Aku pernah berada di
sisi Abu Zur‘ah al-Razi, lalu datang Muslim bin al-Hajjaj, memberi salam
kepadanya, duduk seketika, dan mereka saling berbincang (tentang hadis)."
Ibn Abi Hatim pula berkata: "Aku telah menulis hadis
daripada beliau Muslim di al-Rayy."
4 – Mesir
Imam Muslim memasuki Mesir sebelum tahun 250 Hijrah. Bukti
bagi perkara tersebut adalah kata-kata Imam Muslim sendiri: "Sesungguhnya
mereka hanya mempertikaikannya - iaitu Ahmad bin 'Abd al-Rahman al-Wahbi
(meninggal dunia pada tahun 264 H) - selepas aku keluar dari Mesir."
Ingatan al-Wahbi menjadi bercelaru (ikhtilat) selepas
tahun dua 250 Hijrah, iaitu selepas keluarnya Muslim dari Mesir, sebagaimana
yang dinyatakan oleh al-Hakim.
Barangkali pengembaraan Muslim ke Mesir berlaku sebelum
daripada itu kerana beliau telah mendengar hadis di sana daripada Harmalah bin
Yahya (meninggal dunia pada tahun 244 Hijrah), 'Amr bin Sawwad (meninggal dunia
pada tahun 245 Hijrah), 'Isa bin Hammad al-Tujibi (meninggal dunia pada tahun
248 Hijrah), dan Muhammad bin Rumh bin al-Muhajir (meninggal dunia pada tahun
242 Hijrah). Maka sama ada beliau mendengar hadis daripada tokoh-tokoh ini
serta daripada al-Wahbi dalam pengembaraan yang sama, yang mana ia berlaku
sebelum tahun 242 Hijrah, atau beliau telah memasuki dan mengembara ke sana
lebih daripada sekali.
Jamaluddin al-Atabaki yang dikenali sebagai Ibn Taghri Birdi
telah menulis biografi beliau di dalam kitab al-Nujum al-Zahirah sebagai
salah seorang tokoh terkemuka yang pernah datang ke Mesir.
5 - Syam
Beberapa orang penulis biografi Imam Muslim menyebutkan
bahawa beliau telah mengembara ke Syam. Mereka tidak memperincikan nama
kota-kota yang dimasukinya, sebaliknya sekadar menyebutkan: "Beliau
mengembara ke Syam."
Namun, memandangkan Ibn 'Asakir ada menulis biografi Muslim
di dalam kitabnya Tarikh Dimasyq kerana Muslim ada mendengar hadis
daripada Muhammad bin Khalid al-Saksaki al-Dimasyqi, maka ini menunjukkan
bahawa Muslim ada memasuki Damsyik.
Walau bagaimanapun, al-Zahabi meragui perkara tersebut dengan
berkata: "Dan yang zahirnya ialah Muslim menemui perawi tersebut pada
musim haji. Ini kerana tidak logik untuk Muslim memasuki Damsyik tetapi tidak
mendengar hadis melainkan daripada seorang syeikh sahaja." Malah, al-Zahabi
menafikan bahawa Muslim pernah mengembara ke Syam, di mana beliau berkata pada
biografi Hisyam bin 'Ammar: "Muslim tidak pernah menemuinya, tidak pernah
mengembara ke Syam, dan telah tersilaplah sesiapa yang mendakwa bahawa beliau pernah
memasuki Damsyik."
Kenyataan bahawa Muslim memasuki Damsyik disokong oleh apa
yang disebutkan oleh Ibn 'Asakir: "Abu Nasr al-Yunarti menceritakan
kepadaku, beliau berkata: “Salih bin Abi Salih telah menyerahkan kepadaku
sekeping kulit kayu dengan tulisan tangan Muslim bin al-Hajjaj yang ditulisnya
di Damsyik mengenai hadis al-Walid bin Muslim." Namun begitu, al-Zahabi
meragui kesahihan kisah ini, lalu beliau berkata mengenai sanadnya: "Ia
terputus (munqati') dan tidak sabit."
Kita dapat menyimpulkan daripada maklumat yang telah
dinyatakan sebelum ini bahawa:
Pertama: Imam Muslim merupakan seorang yang banyak
mengembara dan luas perjalanannya. Beliau telah mengelilingi banyak negeri,
seperti: al-Rayy, Iraq, Mesir, dan Hijaz (Mekah dan Madinah).
Kedua: Beliau telah mengembara ke sebahagian negara
lebih daripada sekali. Tujuan beliau dalam sebahagian pengembaraannya adalah
untuk bertemu dengan beberapa orang ahli hadis, seolah-olah beliau tidak
mengembara ke sana melainkan demi mereka, sebagaimana yang berlaku dalam
pengembaraannya ke Balkh, di mana beliau mengembara ke sana hanya untuk menemui
Qutaibah bin Sa'id.
Ketiga: Turutan pengembaraan beliau tidak jelas. Kita
boleh menyatakan bahawa pengembaraan beliau tidaklah tersusun dan mengikut
aturan masa tertentu, sebaliknya ia dilakukan berdasarkan keperluan yang
tertentu.
Keempat: Kita tidak pasti sama ada beliau pernah
memasuki Damsyik atau tidak.
Kelima: Beliau telah memberi dan mengambil manfaat
dalam pengembaraan beliau ini. Perkara kedua (mengambil manfaat) digambarkan
melalui aktiviti beliau mendengar hadis daripada para guru, manakala perkara
pertama (memberi manfaat) digambarkan melalui perbincangan ilmiah beliau
bersama para ulama sebagaimana yang berlaku kepada beliau di Basrah bersama
'Ali bin Nasr al-Jahdami serta penyampaian hadis beliau kepada para penuntut
ilmu, memperdengarkannya kepada mereka, dan menyebarkan ilmu di kalangan
mereka, sebagaimana yang berlaku kepada beliau di al-Rayy dan Baghdad.
Keenam: Pengembaraan beliau mempunyai matlamat dan tujuan
yang jelas. Sebahagiannya adalah untuk tujuan ibadah, iaitu bagi menunaikan
fardhu haji, yang digambarkan melalui pengembaraan pertama beliau ke Hijaz,
walaupun ia juga tidak sunyi daripada aktiviti mendengar hadis daripada para
ulama yang menetap di sana.
Ketujuh: Beliau mempunyai rakan-rakan dalam
pengembaraan, seperti: Ahmad bin Salamah dalam dua pengembaraannya ke Balkh dan
Basrah. Beliau juga ditemani oleh tokoh utama dari Khurasan iaitu Abu Bakar,
Muhammad bin al-Nadr bin Salamah bin al-Jarud bin Yazid al-Jarudi. Abu
'Abdillah al-Hakim berkata: "Pengembaraannya adalah bersama Muslim. Muslim
merasa bangga dengan perkara tersebut dan beliau banyak berharap kepadanya dalam
segala urusannya sehinggalah Muslim meninggal dunia."
Barangkali beliau keluar bersama Muslim lebih daripada
sekali, dan pastinya Muslim telah meminta bantuan kepakarannya dalam bahasa
Arab, malah Muhammad bin Yahya al-Zuhli juga turut mengambil faedah daripadanya
dalam hal ini.
Kelapan: Tidak mustahil beliau telah melakukan
pengembaraan lain selain daripada pengembaraan yang tidak disebutkan di dalam
kitab-kitab biografi yang ada di tangan kita pada masa kini.
Malah, para pengkaji hampir dapat memastikan bahawa beliau
telah melakukan lebih banyak pengembaraan. Penelitian terhadap negeri para
perawi yang dihubungi oleh Muslim dan yang menghubungi beliau, terdiri daripada
guru-guru dan murid-muridnya, menunjukkan kepada kita bahawa terdasapt kawasan-kawasan
lain yang pernah dikunjungi oleh Muslim untuk mengembara. Walaupun petunjuk ini
tidak memberikan pengetahuan yang pasti - kerana ada kemungkinan beliau menemui
guru-guru tersebut di luar negeri asal mereka - namun kita mungkin dapat
memastikan ada sebahagian kecil daripada mereka yang barangkali ditemui oleh
Muslim di tanah air mereka sendiri.
Berikut adalah nama tempat-tempat yang kita jangkakan bahawa
Muslim pernah mengembara ke sana, yang diambil berdasarkan tanah air
guru-gurunya:
Baghdad, Kufah, Basrah, Balkh, Wasit (di Iraq), Mekah,
Madinah (di Hijaz), Damsyik, al-Masisah, al-Raqqah, Antakya (di bumi Syam);
serta Bukhara, al-Rayy, Merv, Samarkand, Tarsus, dan al-Anbar (di Khurasan dan
Transoxiana/Ma Wara' al-Nahr).
Kesembilan: Tidak diragukan lagi bahawa
pengembaraan-pengembaraan ini telah menyumbang kepada pembentukan keperibadian
Imam Muslim, meluaskan pengetahuannya, serta memantapkan penguasaannya dalam
segenap aspek ilmu dan maklumat. Pengembaraan ini juga telah memberi kepada
kesempatan beliau untuk mendengar hadis daripada guru-guru yang hebat, yang
dengannya beliau memperolehi sanad yang pendek (uluww al-isnad) serta
pengetahuan tentang para perawi dan keadaan mereka, di samping ketepatan dan ketelitian
dalam penukilan hadis.
Hubungan Dengan
al-Bukhari dan al-Zuhli
Antara guru yang Muslim sempat mendengar daripada mereka
namun beliau tidak mengeluarkan riwayat mereka di dalam kitab Sahih-nya
ialah: al-Bukhari dan Muhammad bin Yahya al-Zuhli. Perkara ini akan disebutkan
sebabnya serta hubungan beliau dengan kedua-dua tokoh tersebut:
Mengenai al-Bukhari, Muslim merupakan anak muridnya dan
salah seorang yang mendapat manfaat daripadanya, serta mengakui kedudukannya
sebagai guru walaupun beliau berkongsi ramai guru yang sama dengan al-Bukhari.
Pada suatu hari, beliau telah datang menemui al-Bukhari lalu
berkata kepadanya: "Biar aku cium kedua-dua kakimu wahai guru kepada para
guru, penghulu para ahli hadis, dan doktor hadis pada bahagian kecacatannya ('ilal)."
Al-Hakim berkata: Aku mendengar Muhammad bin Ya'qub al-Hafiz
berkata: Aku mendengar ayahku berkata:
"Aku melihat Muslim bin al-Hajjaj berada di hadapan
al-Bukhari, bertanyakan soalan kepadanya ibarat pertanyaan seorang kanak-kanak."
Abu Hamid Ahmad bin Hamdun al-Qassar berkata:
“Aku mendengar Muslim bin al-Hajjaj datang menemui
al-Bukhari, lalu beliau mencium di antara dua matanya dan berkata: "Biar
aku cium kedua-dua kakimu."
Kemudian Muslim berkata: "Muhammad bin Sallam telah
menceritakan kepadamu: Makhllad bin Yazid al-Harrani menceritakan kepada kami:
Ibnu Juraij mengkhabarkan kepada kami, daripada Musa bin 'Uqbah, daripada
Suhail, daripada ayahnya, daripada Abu Hurairah, daripada Nabi berkenaan hadis
kaffarah majlis. Apakah 'illahnya (kecacatannya)?"
Muhammad bin Ismail (al-Bukhari) berkata: "Wuhaib
menceritakan kepada kami: Suhail menceritakan kepada kami, daripada 'Aun bin
Abdullah sebagai kata-katanya."
Muhammad (al-Bukhari) berkata: "Ini adalah lebih tepat
kerana tidak disebutkan bahawa Musa bin 'Uqbah pernah mendengar daripada
Suhail."
Lalu Muslim berkata kepadanya: "Tidak ada yang
membencimu melainkan orang yang hasad dengki, dan aku bersaksi bahawa tidak ada
orang sepertimu di dunia ini."
Disebabkan hubungan rapat Muslim yang sangat kuat terhadap
al-Bukhari, maka apabila al-Bukhari tiba di Naisabur pada akhir usianya pada
tahun 250 Hijrah, Muslim sentiasa melaziminya dan berterusan berulang-alik
menemuinya. Bahkan beliau tidak meninggalkan al-Bukhari walaupun dalam keadaan
paling sukar yang dilalui oleh al-Bukhari, iaitu ketika berlakunya perselisihan
antara al-Bukhari dan Muhammad bin Yahya al-Zuhli, sehingga orang ramai
dilarang daripada menemuinya sehinggalah al-Bukhari berhijrah dan bermusafir
keluar dari Naisabur.
Kebanyakan orang telah memutuskan hubungan dengan al-Bukhari
melainkan Muslim. Beliau tidak pernah meninggalkan daripada menziarahinya,
sentiasa berulang-alik menemuinya, dan sentiasa membelanya sehinggalah
hubungannya dengan al-Zuhli menjadi renggang disebabkan perkara tersebut.
Kita dapat melihat bahawa Muslim banyak mengambil manfaat
daripada al-Bukhari, sehingga al-Daraqutni berkata: "Kalaulah tidak kerana
al-Bukhari, nescaya Muslim tidak akan ke mana-mana."
Setelah kita melihat keakraban hubungan Muslim dengan
al-Bukhari, kesetiaan jitu beliau kepadanya, sikap beliau yang mengutamakan
al-Bukhari melebihi sesiapa pun yang lain, serta kesanggupan beliau menjauhkan
diri daripada orang lain demi mempertahankan gurunya itu, kita pasti akan
bertanya: Apakah yang menghalang Muslim daripada menyebutkan al-Bukhari di
dalam kitab Sahih-nya, dan meriwayatkan hadis daripadanya?
Al-Zahabi berkata: “"Kemudian sesungguhnya Muslim -
disebabkan sifat beliau yang keras - beliau turut berpaling daripada
al-Bukhari. Beliau tidak menyebutkan walau satu hadis pun daripadanya, dan
tidak menamakannya dalam kitab Sahih-nya. Sebaliknya, beliau memulakan
kitabnya dengan memberikan kritikan keras terhadap sesiapa yang mensyaratkan
pertemuan bagi perawi yang meriwayatkan daripada seorang perawi dengan sighah 'an
(daripada), dan mendakwa wujudnya ijmak bahawa hidup pada zaman yang sama (mu'asarah)
adalah memadai, serta perkara itu tidak tertakluk kepada pengetahuan bahawa
mereka berdua telah bertemu, dan beliau menempelak sesiapa yang mensyaratkan
perkara tersebut.
Orang yang mensyaratkan perkara tersebut tidak lain dan
tidak bukan hanyalah Abu Abdullah al-Bukhari dan gurunya Ali bin al-Madini,
namun syarat itulah yang lebih tepat dan lebih kuat, dan ini bukanlah tempatnya
untuk menghuraikan masalah ini dengan panjang lebar.”
Demikianlah yang diperkatakan oleh al-Zahabi mengenai Muslim
iaitu beliau meninggalkan riwayat daripada al-Bukhari disebabkan sifat keras
beliau. Namun, kata-katanya ini perlu diteliti semula kerana seandainya Muslim
memiliki sifat keras tersebut, nescaya beliau tidak akan berkata kepada
al-Bukhari: "Biar aku cium kedua-dua kakimu," dan beliau tidak akan
memujinya dengan pujian yang harum melalui kata-katanya: "Guru kepada para
guru, penghulu para ahli hadis, dan doktor hadis pada bahagian kecacatannya ('ilal),"
serta kata-katanya: "Tidak ada yang membencimu melainkan orang yang hasad
dengki, dan aku bersaksi bahawa tidak ada orang sepertimu di dunia ini."
Malah pujian ini telah didatangkan oleh al-Zahabi sendiri. Bahkan, perkara
sebegini tidak akan terbit melainkan daripada seorang yang tawaduk, mengenali
kadar dirinya, mampu mengawal dirinya lalu meletakkan dirinya pada batasan yang
sepatutnya, serta mengiktiraf kelebihan yang dimiliki oleh orang yang
sememangnya mempunyai kelebihan.
Barangkali sebab mengapa Imam Muslim tidak meriwayatkan
hadis daripada Imam al-Bukhari di dalam kitab Sahihnya tersebut berpunca
daripada pertemuan beliau bersama al-Bukhari dan hubungan rapat beliau dengan
al-Bukhari itu berlaku selepas beliau telah menyempurnakan kitab Sahih-nya,
ataupun kerana beliau banyak mengambil manfaat daripada al-Bukhari pada
aspek-aspek lain seperti ilmu 'ilal. Perkara inilah yang dapat dirasai
melalui kata-kata Muslim kepada al-Bukhari sebelum ini.
Sekiranya kitab al-'Ilal karya Muslim sampai kepada
kita, nescaya kita akan mendapatinya penuh dengan riwayat daripada al-Bukhari,
dan beliau pasti melakukan sebagaimana yang dilakukan oleh al-Tirmizi yang
berkata mengenai kitab Jami'-nya: "Apa sahaja yang terdapat di
dalamnya yang berkaitan dengan 'ilal hadis, perawi-perawi, dan sejarah
perawi, maka ia adalah maklumat yang aku keluarkan daripada kitab al-Tarikh
- karya al-Bukhari - dan kebanyakannya adalah hasil perbincanganku bersama
Muhammad bin Ismail," yakni al-Bukhari.
Selain itu, walaupun Muslim tidak meriwayatkan daripada
al-Bukhari di dalam kitab Sahih-nya, namun beliau telah meriwayatkan
daripada al-Bukhari di luar kitab Sahih tersebut, dan perkara ini telah
dinyatakan dengan jelas oleh al-Mizzi dan al-Zahabi.
Mengenai Muhammad bin Yahya al-Zuhli pula, Imam Muslim
sering kali berulang-alik menghadiri majlisnya dan mendengar hadis daripadanya.
Kemudian beliau meninggalkan al-Zuhli dan sebabnya adalah sepertimana yang
disebutkan oleh Abu Abdullah al-Hakim daripada al-Hafiz Abu Abdullah bin
al-Akhram yang berkata:
"Muslim bin al-Hajjaj pernah menzahirkan pandangannya
mengenai isu lafaz (al-Quran makhluk atau tidak), dan tidak menyembunyikannya.
Apabila al-Bukhari menetap di Naisabur, Muslim kerap berulang-alik menemuinya.
Apabila berlakunya perselisihan antara al-Bukhari dan al-Zuhli mengenai isu
lafaz al-Quran, lalu al-Zuhli menghebahkan tentang al-Bukhari, dan melarang
orang ramai daripada berulang-alik menemuinya, sehinggalah beliau diboikot dan
bermusafir keluar dari Naisabur.”
Al-Akhram berkata lagi:
“Sebahagian besar orang ramai memutuskan hubungan dengan
al-Bukhari kecuali Muslim. Perkara ini sampai kepada pengetahuan Muhammad bin
Yahya, lalu pada suatu hari beliau berkata: “Ketahuilah, sesiapa yang
berpandang isu lafaz (al-Quran adalah makhluk), maka tidak halal baginya untuk
menghadiri majlis kami.” Maka Muslim pun meletakkan rida'nya (selendang) di
atas serbannya, lalu bangun melintasi orang ramai, kemudian beliau menghantar
kembali kepada al-Zuhli apa sahaja yang telah ditulis daripadanya melalui
pembawa barang. Maka dengan itu, kerenggangan hubungan antara mereka menjadi
semakin kuat, lalu Muslim tidak lagi menghadiri dan menziarahinya."
Ibnu Hajar berkata selepas membawakan insiden ini:
"Muslim telah bersikap adil kerana beliau tidak meriwayatkan hadis di
dalam kitabnya sama ada daripada orang ini (al-Bukhari) mahupun daripada orang
ini (al-Zuhli)."
Pujian Para Ulama
Terhadapnya.
Ramai ulama telah memuji Imam Muslim. Bagaimana mungkin
mereka tidak memujinya, sedangkan beliau merupakan salah seorang imam besar
dalam ilmu ini, serta mendahului orang lain dalam aspek penguasaan ilmu hadis
dan ketelitian.
Beliau jugalah yang telah menghabiskan usianya demi
memelihara hadis Rasulullah SAW. Akan disebutkan sebahagian pandangan ulama yang
menunjukkan kedudukan beliau sebagai imam, keagungannya, kelebihannya yang
besar, serta ketinggian martabatnya dalam bidang ini. Berikut adalah kata-kata
tersebut:
1 - Abu Amr al-Mustamli berkata:
“Ishaq al-Kausaj telah mengimlakkan (membacakan hadis untuk
ditulis) kepada kami pada tahun 51 (251 Hijrah). Muslim sedang menyaring
hadis-hadis daripadanya, manakala aku pula menjadi mustamli (orang yang
membantu menyampaikan semula hadis kepada para hadirin). Lalu Ishaq memandang
kepadanya dan berkata:
"Kita tidak akan ketandusan kebaikan selagi mana Allah memanjangkan
umurmu untuk umat Islam."
2 - Al-Husain bin Mansur berkata: Aku mendengar Ishaq bin
Rahuyah menyebut tentang Muslim, lalu beliau mengucapkan suatu perkataan dalam
bahasa Parsi yang bermaksud:
"Betapa hebatnya lelaki ini."
3 - Muhammad bin Basyar berkata:
"Pakar hadis di dunia ada empat orang: Abu Zur'ah di
al-Rayy, Muslim di Naisabur, Abdullah al-Darimi di Samarqand, dan Muhammad bin
Ismail di Bukhara.”
4 - Abu Amr bin Hamdan berkata: “Aku bertanya kepada
al-Hafiz Ibnu Uqdah mengenai al-Bukhari dan Muslim, siapakah antara keduanya
yang lebih alim?”
Beliau menjawab: "Muhammad adalah seorang yang
alim."
Aku mengulangi soalan itu kepadanya berkali-kali, lalu
beliau berkata: "Wahai Abu Amr, kadangkala berlaku kesilapan pada Muhammad
mengenai perawi penduduk Syam. Hal ini kerana beliau mengambil kitab-kitab
mereka dan menelitinya. Kadangkala beliau menyebutkan seseorang daripada mereka
dengan gelaran kunyahnya, dan menyebutnya di tempat lain dengan namanya,
sehingga menimbulkan sangkaan bahawa mereka adalah dua orang yang berbeza.
Manakala Muslim pula, amat jarang berlaku kesilapan padanya dalam masalah 'ilal
(kecacatan hadis), kerana beliau menulis kitab-kitab musnad (hadis yang
bersambung sanadnya), dan tidak menulis riwayat-riwayat maqtu' mahupun mursal."
Al-Zahabi berkata: Beliau memaksudkan dengan riwayat-riwayat
maqtu' itu: kata-kata para Sahabat dan Tabiin dalam bab fiqh dan tafsir.
5 - Al-Hafiz Abu Abdullah Muhammad bin Ya'qub bin al-Akhram
berkata:
"Naisabur telah melahirkan tiga orang tokoh: Muhammad
bin Yahya, Muslim bin al-Hajjaj, dan Ibrahim bin Abu Talib.”
6 - Abu Abdullah al-Hakim menukilkan bahawa Muhammad bin
Abdul Wahhab al-Farra' berkata:
"Muslim bin al-Hajjaj merupakan salah seorang ulama
dalam kalangan manusia, dan salah satu wadah (penyimpan) ilmu."
7 - Abu Hamid bin al-Syarqi berkata:
"Khurasan telah melahirkan lima orang tokoh daripada
kalangan imam hadis: Muhammad bin Yahya, Muhammad bin Ismail, Abdullah bin
Abdul Rahman, Muslim bin al-Hajjaj, dan Ibrahim bin Abu Talib."
8 - Ibnu al-Jauzi berkata:
"Beliau merupakan salah seorang ulama besar, dan salah
satu wadah ilmu."
9 - Al-Nawawi berkata:
"Beliau merupakan salah seorang tokoh utama dalam
kalangan ulama bidang ini, tokoh besar yang sangat menonjol di dalamnya, seorang
yang ahli hadis yang teliti, orang yang banyak mengembara dalam mencari hadis kepada
para imam di pelbagai pelosok dan negara, diakui keunggulannya dalam bidang ini
tanpa sebarang perselisihan dalam kalangan pakar yang mahir dan berpengetahuan
luas, serta kitabnya sentiasa menjadi tempat rujukan dan sandaran pada setiap
zaman."
Al-Nawawi juga berkata:
"Mereka (para ulama) telah bersepakat mengenai
keagungannya, kedudukannya sebagai imam, ketinggian martabatnya, kemahirannya
dalam bidang ini, keunggulannya di dalamnya, serta penguasaannya terhadapnya.
Antara bukti terbesar yang menunjukkan keagungannya, kedudukannya sebagai imam,
kewarakannya, kemahirannya, kemapanannya dalam ilmu-ilmu hadis, kemampuannya,
serta kepakarannya di dalamnya, adalah kitabnya al-Sahih.”
Murid-Muridnya.
Disebabkan kehebatan dan kemasyhurannya Imam Muslim dalam
bidang hadis dan segala ilmu yang berkaitan dengannya, maka para penuntut ilmu
dari segenap pelosok dan penjuru telah datang menemui beliau untuk menimba ilmu
dan mengambil manfaat daripadanya sepanjang pengembaraan dan kunjungan beliau
ke beberapa buah tempat.
Sebagai contoh, semasa beliau memasuki al-Rayy dan
menyampaikan hadis di sana, antara orang yang mendengar hadis daripada beliau
di sana dan mencatat hadis daripadanya ialah Ibn Abi Hatim al-Razi.
Perkara yang sama juga berlaku semasa pengembaraan berulang
kali beliau ke Baghdad, di mana beliau menyampaikan hadis di sana dan didengari
oleh penduduknya, lalu Yahya bin Sha‘id, Muhammad bin Makhlad, dan selain
mereka berdua telah meriwayatkan hadis daripadanya.
Hasil daripada kajian dan penelitian yang mendalam oleh Dr
Muhammad Abdul Rahman Tawalabah, beliau berjaya menghimpunkan seramai 38 orang
murid Imam Muslim dari pelbagai tempat dan negeri yang berbeza, yang mana
mereka telah membawa ilmu beliau dan menyebarkan karya-karya penulisan beliau,
lalu tersebar luaslah manfaat daripada ilmu dan karya beliau tersebut.
Setelah meneliti biografi murid-murid tersebut, Dr Muhammad
Abdul Rahman Tawalabah mendapati seramai 20 orang daripada mereka
bertaraf al-Hafiz (pakar
hadis), dan al-Zahabi telah menulis biografi bagi mereka di dalam
kitab Tazkirah al-Huffaz. Mereka merupakan dalam kalangan imam-imam
besar dan pakar hadis yang hidup sezaman dengan Imam Muslim, malah sebahagian
daripada mereka mempunyai kedudukan yang setaraf dengan beliau sebagaimana yang
dinyatakan oleh al-Nawawi.
Di antara mereka juga ada yang tergolong dalam kalangan guru
Imam Muslim sendiri seperti Muhammad bin ‘Abd al-Wahhab al-Farra’, dan ada juga
yang lebih berusia daripada beliau seperti ‘Ali bin al-Husain bin Abi ‘Isa
al-Hilali.
Disebutkan di sini sebahagian murid-murid beliau yang terkenal:
1 - Abu Hatim al-Razi.
2 – Ibnu Abi Hatim al-Razi.
3 - Ahmad bin Salamah.
Beliau merupakan teman Muslim dalam dua pengembaraannya ke
Balkh dan Basrah sebagaimana yang telah dinyatakan sebelum ini. Malah,
barangkali beliaulah punca kepada pengembaraan ke Balkh tersebut.
Hubungan beliau dengan gurunya, Muslim, amatlah rapat
sekali. Ini merupakan kesan daripada pengembaraan mereka berdua bersama dalam
menuntut ilmu. Oleh kerana itulah, beliau membantu menguruskan pernikahan
saudara perempuan kepada isteri Muslim bin al-Hajjaj. Ahmad sendiri mempunyai
sebuah kitab Sahih yang mana Muslim turut serta bersamanya
dalam menyusunnya, dan Muslim memilih hadis yang menepati syaratnya di dalam
kitab tersebut.
4 - Abu Isa al-Tirmizi, pengarang al-Jami’ al-Tirmizi.
Al-Tirmizi tidak banyak meriwayatkan hadis daripada gurunya,
Muslim, di dalam kitab Jami‘ beliau, di mana beliau hanya
meriwayatkan satu hadis sahaja daripadanya.
Al-Tirmizi berkata: "Telah menceritakan kepada kami
Muslim bin al-Hajjaj, telah menceritakan kepada kami Yahya bin Yahya, telah
menceritakan kepada kami Abu Mu'awiyah, daripada Muhammad bin 'Amr, daripada
Abu Salamah, daripada Abu Hurairah, beliau berkata: Rasulullah SAW bersabda:
أَحْصُوا هِلَالَ شَعْبَانَ لِرَمَضَانَ
"Hitunglah anak bulan Syaaban untuk (menentukan
masuknya bulan) Ramadan."
Para ulama antaranya al-Mizzi dan al-Zahabi telah
menyebutkan al-Tirmizi dalam kalangan murid-murid Muslim dan perawi yang
meriwayatkan daripadanya.
5 – Ibnu Khuzaimah, pengarang Sahih Ibnu Khuzaimah.
Ibn Khuzaimah merupakan salah seorang yang mengambil manfaat
dan juga memberi manfaat kepada Imam Muslim, di mana Muslim telah meriwayatkan
daripadanya di luar kitab Sahih-nya, manakala Ibn Khuzaimah pula
mengambil manfaat daripada beliau dan menukilkan beberapa faedah daripadanya.
Oleh sebab itu, Ibn 'Asakir, al-Mizzi, al-Zahabi, dan Ibn
Kathir menggolongkan beliau dalam kalangan murid-murid Muslim serta perawi yang
meriwayatkan daripadanya.
6 - Abu Awanah al-Isfarayini, pengarang al-Mustakhraj ‘Ala
Sahih Muslim.
 |
| Al-Mustakhraj 'Ala Sahih Muslim |
Mazhab Fiqh
Haji Khalifah menyebutkan bahawa Muslim bermazhab Syafi'i,
dan sedemikian juga yang dinyatakan oleh al-Qinnauji, yang mana barangkali
beliau menukilkan perkara tersebut daripada Haji Khalifah.
Namun, Dr Muhammad Abdul Rahman Tawalabah tidak berpendapat sedemikian.
Ini kerana beliau telah meneliti lebih daripada 34 buah sumber rujukan - yang
ditulis lebih awal daripada zaman Hajji Khalifah - dalam kalangan penulis yang
menulis biografi Muslim, namun mereka langsung tidak menyebutkan perkara
tersebut sama sekali. Padahal, dalam kalangan penulis biografi tersebut
terdapat imam-imam besar mazhab Syafi'i seperti al-Nawawi dan selainnya. Begitu
juga al-Subki, pengarang kitab Tabaqat al-Syafi'iyyah, tidak
menyebutkan nama Muslim di dalam kitabnya.
Sementara itu, Ibn Abi Ya‘la di dalam Tabaqat
al-Hanabilah dan al-‘Ulaimi di dalam al-Manhaj al-Ahmad fi
Tarajim Ashab al-Imam Ahmad ada menulis biografi beliau berdasarkan fakta
bahawa beliau ada mendengar hadis daripada imam mereka, iaitu Ahmad bin Hanbal.
Mereka berdua hanya menyebutkan beliau ada mendengar hadis sahaja, dan tidak
pula mengatakan bahawa beliau seorang yang bermazhab Hanbali.
Pendapat yang dipilih oleh Dr Muhammad Abdul Rahman
Tawalabah ialah Muslim berada di atas
mazhab ahli hadis. Beliau bukanlah seorang pentaklid (muqallid) kepada
mana-mana ulama, dan bukan juga seorang mujtahid mutlak, walaupun beliau
merupakan seorang yang alim dalam bidang hadis dan fiqh. Sebaliknya, beliau
lebih cenderung kepada pandangan para ahli fiqh dalam kalangan ahli hadis
seperti Malik, al-Syafi'i, dan Ahmad bin Hanbal.
Karya-Karyanya
Imam Muslim merupakan seorang yang banyak menghasilkan karya
dalam bidang hadis dan pelbagai cabangnya yang berbeza, seperti kitab mengenai kecacatan
hadis (al-‘Ilal), kekeliruan para ahli hadis (awham al-muhaddithin),
nama-nama dan gelaran kunyah mereka (asma’ wa kuna), generasi
perawi (tabaqat), hadis-hadis yang diriwayatkan secara bersendirian (al-munfaridat),
perawi yang hanya seorang murid meriwayatkan daripadanya (al-wuhdan),
saudara-saudara lelaki dan perempuan (al-ikhwah wa al-akhawat),
golongan mukhadramun (perawi yang sempat hidup pada zaman
jahiliah dan Islam tetapi tidak sempat menemui Nabi), dan selainnya.
Namun, malang sekali bagi kita kerana tidak banyak daripada
karya-karya tersebut yang sampai kepada kita melainkan sebahagian kecil sahaja.
Al-Zahabi sendiri - selepas menyebutkan sebahagian daripada karya-karya beliau
berdasarkan apa yang dinukilkan daripada al-Hakim - berkata: "Kemudian
al-Hakim menyebutkan senarai karya beliau yang tidak aku sebutkan."
Apa yang dapat diperhatikan mengenai para penulis kitab
biografi ialah mereka tidak menyenaraikan karya-karya Imam Muslim secara
menyeluruh. Sebaliknya, mereka hanya menyebutkan sebahagian daripadanya dan
mengabaikan sebahagian yang lain, di samping mereka menyatakan secara jelas
bahawa: "Beliau mempunyai banyak karya penulisan," kemudian mereka
menyebutkan sebahagian daripadanya.
Kebanyakan rujukan mereka adalah berdasarkan apa yang
disebutkan oleh al-Hakim di dalam karya-karyanya seperti: Tarikh
Naisabur, Ulama al-Amsar, dan al-Muzakkin li Ruwat
al-Akhbar. Sumber paling awal yang menyebutkan karya-karya Muslim dengan
lebih meluas berbanding sumber lain ialah Ibn al-Jawzi di dalam al-Muntazam,
di mana beliau menyebutkan 23 buah karya. Ini diikuti oleh al-Khalifah
al-Naisaburi yang bersetuju dengan beliau dari segi bilangan tersebut, cuma
beliau menyebutkan 2 buah karya baharu dan mengabaikan 2 buah karya yang telah
disebutkan oleh Ibn al-Jawzi.
Seterusnya al-Zahabi, beliau menyebutkan 20 buah karya yang
nama-namanya disepakati oleh Ibn al-Jawzi dan al-Khalifah al-Naisaburi. Beliau
turut menyebutkan sebuah karya yang hanya disebutkan oleh Ibn al-Jawzi secara
bersendirian tanpa al-Khalifah al-Naisaburi, tanpa menambah sebarang nama karya
yang baharu. Sebaliknya, beliau hanya menambah maklumat bahawa al-Hakim adalah
tokoh yang menyenaraikan karya-karya Muslim, manakala beliau (al-Zahabi)
sendiri hanya sekadar menyebutkan sebahagian daripada apa yang disebutkan oleh
al-Hakim dan meninggalkan baki yang lain tanpa menyebutkannya. Selepas al-Zahabi
menyebutkan 21 buah karya Muslim berdasarkan apa yang dinukilkan daripada
al-Hakim, beliau berkata: "Kemudian al-Hakim menyebutkan senarai karya
beliau yang tidak aku sebutkan." Ini menunjukkan bahawa karya-karya yang
diabaikan oleh al-Zahabi bukanlah sedikit.
Kitab-kitab biografi dan indeks yang ada menyebutkan
karya-karya Muslim turut menambah sekumpulan karya yang lain dalam senarai ini.
Ibn al-Nadim di dalam al-Fihrist menambah nama 2 buah kitab,
al-Maliki di dalam Ma Warada bihi al-Khatib al-Baghdadi Dimasyq menambah
nama 2 buah kitab, dan al-Nawawi di dalam Syarh Sahih Muslim menambah
sebuah kitab. Ibn Hajar pula di dalam al-Tahzib menambah nama
sebuah kitab, manakala di dalam Fihrist Marwiyyat beliau menambah
nama sebuah kitab di samping memperjelaskan nama sebuah kitab yang tidak jelas
di dalam kitab al-Muntazam karya Ibn al-Jawzi. Al-Sakhawi dan
al-Deobandi turut menambah sebuah kitab, manakala indeks Perpustakaan
al-Zahiriyyah menambah sebuah kitab yang lain.
Di sini disebutkan kitab-kitab tersebut dengan dibahagikan
kepada dua bahagian:
Bahagian Pertama: Kitab Yang Telah Diterbitkan
1 - Al-Musnad al-Sahih al-Mukhtasar min al-Sunan bi Naql
al-'Adl 'an al-'Adl 'an Rasulillah SAW atau lebih dikenali sebagai Sahih Muslim.
2 - Al-Tamyiz.
Ia merupakan sebuah kitab yang sangat bernilai yang menjelaskan metodologi ahli hadis dalam menilai hadis.
Sebahagian besar daripada kitab ini telah hilang, manakala
bahagian yang berbaki telah dicetak dengan suntingan (tahqiq) oleh Dr.
Mustafa al-A'zami, serta beliau memulakannya dengan sebuah pengenalan mengenai
penilaian hadis di sisi para ahli hadis.
3 - Al-Asami wa al-Kuna.
Kitab ini turut disebut dengan nama al-Asma' wa al-Kuna serta al-Kuna wa al-Asma', manakala sebahagian sumber hanya sekadar menyebutkan nama al-Kuna sahaja.
Kitab ini menjelaskan nama-nama bagi mereka yang terkenal
dengan gelaran kunyah mereka, serta gelaran kunyah bagi mereka
yang terkenal dengan nama-nama mereka. Perkara ini sangat diperlukan kerana
seseorang perawi itu kadangkala disebutkan dengan namanya pada satu ketika, dan
dengan gelaran kunyah atau gelarannya (laqab) pada ketika yang
lain, lalu terlintas di fikiran bahawa mereka adalah dua orang yang berbeza.
Karya ini telah disunting sebagai tesis sarjana di
Universiti Islam Madinah dan dicetak di sana. Ia juga telah diterbitkan oleh
Dar al-Fikr di Syria secara cetakan semula pada tahun 1404 H / 1984 M dengan
judul al-Kuna wa al-Asma', dan diberikan kata pengantar oleh Ustaz
Muta' al-Tarabisyi.
4 – Al-Munfarad Wa al-Wuhdan.
Kitab ini berkenaan sesiapa yang tidak diriwayatkan hadis
daripadanya melainkan oleh seorang perawi sahaja, dan ia merangkumi dalam
kalangan sahabat serta generasi selepas mereka. Sebagai contoh, al-Musayyab,
tidak ada sesiapa yang meriwayatkan hadis daripadanya melainkan anaknya, iaitu
Sa'id.
Kitab ini telah dicetak di Hyderabad, India pada tahun 1323
Hijrah dan mengandungi 34 halaman, serta turut dicetak bersama-sama dengannya
dua buah kitab yang lain iaitu al-Dhu'afa' al-Saghir karya
al-Bukhari dan al-Dhu'afa' wa al-Matrukin karya al-Nasa'i. Karya
ini telah disunting sebagai tesis sarjana di Universiti Muhammad bin Su’ud di
Riyadh, Arab Saudi.
4 - Rijal 'Urwah bin al-Zubair
Ia telah diterbitkan dalam Majalah Akademi Saintifik Arab di
Damsyik, jilid 54, bahagian pertama, halaman 107 dan seterusnya.
Terdapat satu naskhah manuskrip bertulis tangan bagi kitab
ini di Perpustakaan al-Zahiriyyah di Damsyik, yang ditulis dengan tulisan
tangan al-Khatib al-Baghdadi.
6 - Al-Tabaqat.
Kitab ini telah dicetak dengan suntingan oleh Ustaz Masyhur Hasan.
Bahagian Kedua: Kitab Yang Telah Hilang
7 – Al-Ikhwah Wa al-Akhawat.
8 - Asma' al-Rijal.
Al-Nawawi telah meneliti kitab ini dan mengambil faedah
daripadanya, lalu beliau berkata di dalam Syarh Sahih Muslim:
".. ini adalah apa yang masyhur di dalam kitab-kitab nama perawi, dan
sedemikian itu juga yang disebutkan oleh Muslim di dalam kitabnya
mengenai Asma' al-Rijal."
9 - Al-Afrad.
10 - Afrad al-Syamiyyin min al-Hadith.
11 - Al-Aqran.
12 - Intikhab Muslim 'ala Abi Ahmad al-Farra'.
Maksud al-intikhab ialah pemilihan dan
penyaringan, iaitu beliau telah memilih dan menyaring hadis-hadis gurunya yang
bersesuaian lalu menghimpunkannya.
13 - Al-Intifa' bi Uhub al-Siba'.
14 - Al-Awhad.
Mungkin kitab ini adalah kitab yang sama dengan kitab Man
Laisa Lahu illa Rawin Wahid
15 - Awlad al-Sahabah fa man Ba'dahum min al-Muhaddithin.
16 - Zikr Awham al-Muhaddithin.
17 - Al-Tarikh.
18 - Tafdhil al-Sunan.
19 - Al-Jami' al-Kabir 'ala al-Abwab.
Al-Hakim berkata: "Aku telah melihat sebahagiannya dengan
tulisan tangan beliau sendiri.”
20 - Zikr Awlad al-Husain.
21 - Ruwat al-I'tibar.
22 - Su'alat Ahmad bin Hanbal.
22 - Tabaqat al-Tabi'in.
23 - Tabaqat al-Ruwat.
Tajuk ini berbeza dengan tajuk yang sebelumnya. Tajuk ini
bersifat umum manakala tajuk yang sebelum itu bersifat khusus. Maka barangkali
Muslim telah mengkhususkan kedua-duanya dalam karya penulisan yang berasingan.
Tidak mustahil kitab Tabaqat al-Ruwat ini
adalah kitab yang sama dengan kitab al-Tabaqat yang telah
disebutkan sebelum ini pada nombor (6). Ini kerana al-Sakhawi ada menyebutkan
kitab al-Tabaqat karya Muslim, kemudian beliau berkata: "Beliau
mengkhususkan di dalam kitab tersebut kepada para sahabat dan tabiin sahaja.
Beliau memulakan setiap bahagian daripadanya dengan penduduk Madinah, kemudian
penduduk Mekah... dan beliau tidak menulis biografi mereka, sebaliknya sekadar
menyenaraikan nama-nama mereka sahaja."
Tidak mustahil juga ia merupakan sebuah kitab yang
berasingan, kerana istilah "para perawi" adalah lebih umum daripada
sahabat dan tabiin.
24 - Al-'Ilal.
25 – Kitab 'Amr bin Syu'aib.
Ibn al-Jawzi dan al-Khalifah al-Naisaburi berkata:
"Kitab ‘Amr bin Syu‘aib, beliau menyebutkan di dalamnya perihal sesiapa
yang hadisnya tidak dijadikan hujah serta kesilapan-kesilapan yang
dilakukannya."
Al-Zahabi menamakannya di dalam al-Tadzkirah sebagai:
"Kitab Hadith ‘Amr bin Syu‘aib", manakala di dalam al-Siyar pula
beliau menyebutkannya tanpa perkataan "hadis" (iaitu Kitab
‘Amr bin Syu‘aib).
Al-Maliki pula menamakannya sebagai: Kitab Muslim fi
‘Amr bin Syu‘aib.
Manakala di dalam indeks riwayat-riwayat (fihrist
marwiyyat) Ibn Hajar, ia dinamakan sebagai: "Juz'un fihi Ma
Ustunkira Ahl al-‘Ilm min Hadith ‘Amr bin Syu‘aib" (Juzuk kitab yang
mengandungi apa yang diingkari oleh ahli ilmu daripada hadis ‘Amr bin Syu‘aib).
Nama ini selaras dengan apa yang disebutkan oleh Ibn
al-Jawzi dan al-Khalifah bahawa kitab tersebut menyebutkan sesiapa yang
hadisnya tidak dijadikan hujah serta kesilapan-kesilapan yang dilakukannya.
26 - Al-Mukhadhramun.
Al-Hakim menukilkan daripada kitab ini di dalam Ma‘rifah
‘Ulum al-Hadith dengan katanya: "Aku membaca tulisan tangan Imam
Muslim bin al-Hajjaj yang menyebutkan tentang sesiapa yang sempat hidup pada
zaman Jahiliah namun tidak sempat menemui Nabi SAW, akan tetapi dia mendampingi
para sahabat selepas kewafatan Nabi SAW dan menerima riwayat daripada mereka. Bilangan
golongan mukhadramun yang disebutkan oleh Muslim adalah
seramai 20 orang lelaki."
Ibn al-Salah turut menukilkan daripadanya di dalam ‘Ulum
al-Hadith dengan katanya: " Muslim menyebutkan mereka - iaitu
golongan mukhadramun daripada kalangan tabiin - bilangan
mereka mencecah 20 orang."
27 – Musnad Hadith Malik bin Anas.
28 - Al-Musnad al-Kabir 'ala al-Rijal.
Ibnu al-Jauzi berkata: "Kami tidak menyangkakan ada
sesiapa yang pernah mendengar kitab ini daripadanya."
29 - Masyayikh al-Thauri.
30 - Masyayikh Syu'bah.
31 - Masyayikh Malik.
32 - Ma'rifah Ruwah al-Akhbar.
33 - Kitab al-Mu'ammar fi Zikr Ma Akhta'a fihi Ma'mar.
34 – Al-Mufrad.
35 - Man Laisa Lahu Illa Rawin Wahid min Ruwat al-Hadith.
36 – Al-Wuhdan.
Kematian
Imam Muslim meninggal dunia pada lewat petang hari Ahad, dan
dikebumikan pada hari Isnin, 25 Rejab tahun 261 Hijrah ketika usia beliau 55
tahun menurut pendapat yang sahih dalam kalangan ahli ilmu.
Kematiannya berpunca daripada satu sebab yang pelik, berpunca
daripada kesibukan beliau berfikir tentang ilmu.
Sebuah majlis muzakarah telah diadakan untuk beliau, lalu
disebutkan kepadanya sepotong hadis yang beliau tidak mengetahuinya.
Beliau pun pulang ke rumahnya, menyalakan pelita, dan
berkata kepada orang yang berada di dalam rumah: "Jangan ada seorang pun
daripada kamu yang masuk ke dalam bilik ini."
Lalu dikatakan kepada beliau: "Kita telah dihadiahkan
sebakul kurma."
Beliau berkata: "Bawakan ia kepadaku."
Lalu mereka pun menyerahkannya.
Beliau terus mencari hadis tersebut sambil mengambil kurma
itu satu persatu dan mengunyahnya. Menjelang waktu pagi, kurma itu telah pun
habis dan beliau berjaya menemui hadis tersebut.
Al-Hakim berkata: "Seorang yang dipercayai dalam
kalangan sahabat kami telah menambah (maklumat) kepadaku bahawa disebabkan
kejadian itulah beliau jatuh sakit lalu meninggal dunia."
Makamnya terletak di hujung Maidan Ziyad, di Nasrabad,
kawasan luar kota Naisabur. Kubur beliau sentiasa diziarahi sebagaimana yang telah
disebutkan oleh al-Zahabi, Ibn 'Abd al-Hadi, dan Ibn al-Salah.
Semoga Allah merahmati Imam Muslim atas jasa dan khidmat beliau terhadap Islam, khususnya ilmu hadis.
.jpg)